बसन्त भट्ट, १८ वैशाख, काठमांडौं । मानव जीवन विविधता, क्षमता र सम्भावनाले भरिएको छ । यही विविधताभित्र अपाङ्गता पनि एक महत्वपूर्ण यथार्थ हो, जसलाई धेरैजसो अवस्थामा केवल चुनौतीका रूपमा मात्र बुझ्ने गरिन्छ । तर आजको परिवर्तित सोच, अधिकारमुखी दृष्टिकोण र समावेशी विकासको अवधारणाले अपाङ्गतालाई फरक ढंगले व्याख्या गर्न थालेको छ । प्रश्न उठ्छ, के अपाङ्गता साँच्चै केवल चुनौती हो वा यसले अवसरका ढोका पनि खोल्न सक्छ ? यसको उत्तर सरल छैन, तर स्पष्ट छ । अपाङ्गता आफैंमा समस्या होइन, समस्या हाम्रो सोच, संरचना र व्यवहारमा लुकेको हुन्छ ।

अपाङ्गता भन्नाले शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक वा इन्द्रियसम्बन्धी अवस्थाका कारण व्यक्तिको दैनिक जीवनका गतिविधिहरूमा देखिने कठिनाइलाई जनाउँछ । विगतमा, समाजले अपाङ्गतालाई दया, आश्रय र कमजोरीको दृष्टिले हेथ्र्यो । यस्तो दृष्टिकोणले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई समाजको मूल प्रवाहबाट टाढा राख्यो। उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बन्ने अवसरभन्दा पनि सहाराको पात्रको रूपमा चित्रित गरियो । तर आधुनिक समयमा æसामाजिक मोडेलÆ -सोसल मोडल अफ डिसाविलिटी) ले नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ, जसले भन्छ, अपाङ्गता व्यक्तिको शरीरमा होइन, समाजले बनाएका अवरोधहरूमा हुन्छ । यदि वातावरण, संरचना र नीति समावेशी भए भने, अपाङ्गता बाधा होइन, सामान्य जीवनको एक हिस्सा मात्र बन्न सक्छ ।

यद्यपि, व्यवहारमा हेर्दा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले अझै पनि थुप्रै चुनौतीहरू सामना गरिरहेका छन् । शिक्षा क्षेत्रमा उनीहरूको पहुँच अझै सीमित छ । धेरै विद्यालयहरू भौतिक रूपमा अपाङ्गमैत्री छैनन्, न त शिक्षण विधि नै सबैका लागि उपयुक्त छ । स्वास्थ्य सेवामा पहुँच, उचित उपचार, र पुनःस्थापना सेवाहरू पर्याप्त छैनन् । रोजगारीको क्षेत्रमा पनि समान अवसरको अभाव देखिन्छ । अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई क्षमता नभएको भन्ने पूर्वाग्रहले गर्दा उनीहरूलाई कामका अवसरहरू कम दिइन्छ । सार्वजनिक यातायात, सरकारी कार्यालय, सडक तथा भवनहरूमा आवश्यक पहुँचको अभावले उनीहरूको दैनिक जीवन थप कठिन बनाएको छ ।

सामाजिक दृष्टिकोण पनि अर्को महत्वपूर्ण चुनौती हो। अझै पनि धेरै ठाउँमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई हेला, उपेक्षा वा सहानुभूतिका नजरले मात्र हेरिन्छ । यस्तो व्यवहारले उनीहरूको आत्मविश्वासमा असर पार्छ र समाजमा सक्रिय सहभागिता गर्नबाट रोक्छ । विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा चेतनाको अभावका कारण अपाङ्गतालाई अभिशाप वा कर्मको परिणामका रूपमा व्याख्या गरिन्छ, जसले समस्या झन् गम्भीर बनाउँछ ।

तर, यी सबै चुनौतीहरूका बीचमा अपाङ्गता अवसरको रूपमा पनि देखा पर्न सक्छ । इतिहास र वर्तमान दुवैमा यस्ता थुप्रै उदाहरणहरू छन् जहाँ अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले असाधारण उपलब्धि हासिल गरेका छन्। उनीहरूको जीवनले प्रमाणित गर्छ कि सही अवसर, प्रोत्साहन र पहुँच पाउँदा कुनै पनि व्यक्तिले आफ्नो क्षमता प्रदर्शन गर्न सक्छ । अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूमा प्रायः दृढता, धैर्यता, समस्या समाधान गर्ने क्षमता र संघर्षशीलता उच्च हुन्छ, जुन कुनै पनि समाजका लागि महत्वपूर्ण पूँजी हुन् ।

प्रविधिको विकासले पनि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि नयाँ सम्भावनाहरू सिर्जना गरेको छ । सहायक उपकरणहरू -एसिसटिभ टेक्नोलोजी) डिजिटल प्लेटफर्महरू, र अनलाइन शिक्षा तथा रोजगारीका अवसरहरूले उनीहरूको जीवनलाई सहज बनाउँदै लगेको छ । उदाहरणका लागि, दृष्टिविहीन व्यक्तिहरूका लागि स्क्रिन रिडर, शारीरिक अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि विशेष उपकरणहरू, र सांकेतिक भाषाको प्रयोगले सञ्चारमा सहजता ल्याएको छ । यसले देखाउँछ कि उचित प्रविधि र नवप्रवर्तनले अपाङ्गतालाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्छ ।

यस सन्दर्भमा, राज्यको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। नेपालमा पनि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्न विभिन्न कानुनी प्रबन्धहरू गरिएको छ । संविधानले समानता, सम्मान र सहभागिताको अधिकार सुनिश्चित गरेको छ भने विभिन्न नीति तथा कार्यक्रमहरूले समावेशी विकासलाई प्राथमिकता दिएका छन् । तर, कानुन मात्र पर्याप्त हुँदैन, यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन अझ महत्वपूर्ण हुन्छ । नीति निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्म अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको प्रत्यक्ष सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

समावेशी समाज निर्माणका लागि शिक्षा प्रणालीलाई रूपान्तरण गर्न जरुरी छ । सबै बालबालिकालाई, चाहे उनीहरू जुनसुकै अवस्थाका किन नहुन्, एउटै कक्षामा समान अवसरसहित अध्ययन गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ । शिक्षकहरूलाई समावेशी शिक्षाको तालिम दिनु, पाठ्यक्रमलाई लचिलो बनाउनु, र आवश्यक सहयोगी सामग्री उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ। त्यस्तै, रोजगारीको क्षेत्रमा पनि समान अवसर र क्षमता अनुसारको काम सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

अर्कोतर्फ, समाजको सोच परिवर्तन गर्नु सबैभन्दा ठूलो चुनौती र आवश्यकता दुवै हो । अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई दया होइन, अधिकारको दृष्टिले हेर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । सञ्चार माध्यम, शिक्षा, र जनचेतनामूलक कार्यक्रममार्फत सकारात्मक सन्देश फैलाउनु जरुरी छ। परिवार, समुदाय र संस्थाहरूले पनि समावेशी व्यवहार अपनाउनुपर्छ ।

अन्ततः, अपाङ्गता न त केवल अवसर हो, न त मात्र चुनौती। यो हाम्रो दृष्टिकोण, नीतिगत व्यवस्था र सामाजिक व्यवहारमा निर्भर रहने विषय हो । यदि हामीले समानता, समावेशिता र सम्मानलाई व्यवहारमा उतार्न सकेका छौं भने, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि जीवन अवसरले भरिएको बन्न सक्छ । तर यदि हामी पुरानै सोच र अवरोधहरूमा अडिग रह्यौं भने, यो चुनौतीकै रूपमा रहिरहनेछ ।

यसैले, आजको आवश्यकता भनेको अपाङ्गतालाई नयाँ दृष्टिले हेर्ने हो–जहाँ प्रत्येक व्यक्ति समान अधिकार र अवसरको हकदार हुन्छ । æकसैलाई पछाडि नछोड्नेÆ भन्ने मूल मन्त्रलाई व्यवहारमा उतार्दै, समावेशी र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न सबैले आ–आफ्नो ठाउँबाट योगदान दिनु अपरिहार्य छ । अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सक्षम नागरिकका रूपमा स्वीकार गर्दै उनीहरूको क्षमता र सम्भावनालाई उजागर गर्नु नै साँचो विकासको मार्ग हो ।